Między prawem a sumieniem

Dlaczego w epoce zgody domniemanej świadome wyrażenie własnej woli pozostaje jednym z najważniejszych obowiązków społecznych człowieka.

W polskiej debacie dotyczącej transplantologii istnieje pewien paradoks, który przez lata pozostaje niemal niezauważony przez opinię publiczną.

Polskie prawo bardzo precyzyjnie normuje możliwość wyrażenia sprzeciwu wobec pośmiertnego pobrania narządów. Jednocześnie nie tworzy analogicznego formalnego systemu aktywnego wyrażania zgody. Konstrukcja prawna została oparta na modelu zgody domniemanej, co oznacza, że w przypadku braku skutecznie zgłoszonego sprzeciwu państwo dopuszcza możliwość pobrania narządów po śmierci człowieka.

Dla części społeczeństwa jest to rozwiązanie naturalne, racjonalne i konieczne z punktu widzenia ochrony życia. Dla innych pozostaje ono trudne emocjonalnie lub filozoficznie. Niezależnie jednak od osobistych poglądów warto zrozumieć fundamentalną intencję stojącą za takim modelem prawnym.

Nie jest nią odebranie człowiekowi podmiotowości.
Nie jest nią „przejęcie prawa do ciała”.
Nie jest nią marginalizacja ludzkiej woli.

Wręcz przeciwnie.

Istotą tego rozwiązania jest uznanie, że ratowanie życia powinno być możliwe tam, gdzie obywatel nie wyraził świadomego sprzeciwu. Państwo tworzy więc mechanizm mający chronić dobro wspólne, ponieważ transplantologia nie jest wyłącznie dziedziną medycyny. Jest również przestrzenią odpowiedzialności społecznej.

Każdego roku tysiące ludzi oczekują na przeszczep narządów. Dla wielu z nich nie jest to kwestia poprawy komfortu życia. Jest to granica między życiem a śmiercią. Między możliwością dalszego istnienia a nieuchronnym końcem.

W tym sensie model zgody domniemanej należy rozumieć jako próbę pogodzenia dwóch wartości:

po pierwsze prawa jednostki do autonomii i sprzeciwu,
po drugie odpowiedzialności społeczeństwa wobec osób, których życie można uratować.

I właśnie dlatego tak ogromnym błędem byłoby uznanie, że skoro prawo „rozstrzyga sprawę”, obywatel nie musi już podejmować żadnej osobistej aktywności.

To niebezpieczne uproszczenie.

Prawo tworzy ramy działania systemu transplantacyjnego.
Nie zastępuje jednak ludzkiej świadomości.
Nie zastępuje rozmowy rodzinnej.
Nie zastępuje odpowiedzialnej decyzji człowieka wobec własnego życia, własnego ciała i własnych wartości.

W praktyce medycznej jednym z najbardziej dramatycznych doświadczeń pozostają rozmowy z rodzinami osób zmarłych. Niezależnie od obowiązujących regulacji prawnych lekarze niemal zawsze stają wobec ludzkiego cierpienia, szoku i pytań bliskich.

I bardzo często pojawia się wtedy zdanie, które powinno wybrzmiewać w debacie publicznej znacznie mocniej niż dotychczas:

„Nie wiemy, czego chciał.”

To właśnie w tym miejscu rozpoczyna się rzeczywiste znaczenie wszelkich inicjatyw społecznych, edukacyjnych i obywatelskich związanych z dawstwem narządów.

Karta dawcy.
Rozmowa z rodziną.
Świadoma deklaracja.
Aplikacja zdrowotna.
Cyfrowa karta ICE.
Społeczności edukacyjne i platformy takie jak rejestrdawcow.pl czy Life Connect.

Nie są one konkurencją wobec państwa ani alternatywą dla prawa transplantacyjnego. Nie posiadają również kompetencji państwowych. Ich rola jest znacznie subtelniejsza, ale jednocześnie niezwykle istotna społecznie.

Pomagają człowiekowi przekształcić bierne istnienie w systemie prawnym w świadome zajęcie stanowiska.

To różnica fundamentalna.

Można bowiem formalnie pozostawać w modelu zgody domniemanej i jednocześnie nigdy nie skonfrontować się z pytaniem:

„Co naprawdę myślę o dawstwie narządów?”

Współczesne społeczeństwo cierpi dziś nie tyle na brak regulacji prawnych, ile na brak świadomej obecności obywateli w sprawach dotyczących życia, śmierci i odpowiedzialności społecznej.

Wielu ludzi deklaruje poparcie dla transplantologii. Znacznie mniej potrafi spokojnie porozmawiać o tym z rodziną. Jeszcze mniej pozostawia po sobie jakikolwiek czytelny ślad własnej decyzji.

Tymczasem karta dawcy czy aplikacja mobilna nie mają znaczenia wyłącznie formalnego. Ich prawdziwa wartość ma charakter psychologiczny, społeczny i komunikacyjny.

Stanowią wyraźny sygnał:

„Podjąłem świadomą decyzję.”
„Rozumiem wagę tego tematu.”
„Nie pozostawiam mojej woli w sferze domysłów.”

Wbrew obiegowym opiniom nowoczesne narzędzia cyfrowe mogą odgrywać tutaj rolę niezwykle istotną. Żyjemy w epoce, w której ogromna część ludzkiej tożsamości funkcjonuje również w przestrzeni elektronicznej. Telefony przechowują informacje zdrowotne, dane alarmowe, historię leczenia, kontakty ICE czy dokumentację medyczną.

Naturalnym krokiem staje się więc również obecność świadomej deklaracji dotyczącej dawstwa narządów.

Nie dlatego, że aplikacja „zastępuje ustawę”.
Ale dlatego, że pomaga człowiekowi uczynić własną wolę widzialną.

To szczególnie ważne w czasach narastającej dezinformacji i społecznego lęku wobec transplantologii. Wokół tej dziedziny od lat funkcjonują uproszczenia, półprawdy i emocjonalne narracje budujące nieufność wobec lekarzy, procedur medycznych i samej idei dawstwa.

Dlatego ogromną rolę odgrywają dziś projekty edukacyjne prowadzone odpowiedzialnie, spokojnie i bez ideologicznej agresji. Takie, które nie próbują wywierać presji, lecz pomagają zrozumieć.

Człowiek świadomy nie jest bowiem człowiekiem zmanipulowanym.
Jest człowiekiem zdolnym do podjęcia własnej decyzji.

I właśnie tutaj należy dostrzec najgłębszy sens obywatelskiego uczestnictwa w inicjatywach związanych z dawstwem narządów.

Nie chodzi wyłącznie o samą transplantologię.
Chodzi o kulturę odpowiedzialności społecznej.

O gotowość do rozmowy o sprawach trudnych.
O odwagę świadomego określenia własnej woli.
O pozostawienie po sobie jasnego komunikatu dla rodziny, lekarzy i społeczeństwa.

W świecie, który coraz częściej unika tematów ostatecznych, sama gotowość do podjęcia tej rozmowy staje się aktem dojrzałości obywatelskiej.

Dlatego warto uczestniczyć w takich projektach.
Warto posiadać kartę dawcy.
Warto korzystać z aplikacji edukacyjnych i systemów wspierających świadome decyzje.
Warto rozmawiać z rodziną.
Warto zrozumieć obowiązujące prawo i świadomie się do niego odnieść.

Nie dlatego, że wymaga tego państwo.

Ale dlatego, że dojrzałe społeczeństwo nie buduje się wyłącznie na ustawach.
Buduje się na świadomych obywatelach.